Η βαθύτερη κατεύθυνση της ζωής μας
Το 1913, σε μια περίοδο βαθιάς προσωπικής και πνευματικής αναστάτωσης, ο Carl Jung βρέθηκε αντιμέτωπος με ένα ερώτημα που έμελλε να γίνει κεντρικό για ολόκληρη την ψυχολογία του: «Ποιος είναι ο μύθος που ζω;» Η ερώτηση αφορούσε κάτι βαθύτερο από την ιστορία που θα έλεγε για τη ζωή του. Ποιο ήταν το νόημα που συνέδεε τα διαφορετικά γεγονότα της; Ποια ιστορία εκτυλισσόταν μέσα από αυτά, πέρα από τις συνειδητές του προθέσεις; Πολλά χρόνια αργότερα, κοιτάζοντας πίσω, ο Jung θα έγραφε για τον «μύθο» της ζωής του, την εσωτερική ιστορία που διαφαίνεται όταν τα γεγονότα αρχίζουν να αποκτούν τη θέση τους ως μέρη ενός μεγαλύτερου συνόλου.
Αυτό είναι το σημείο εκκίνησης του προσωπικού μύθου: η ζωή έχει ήδη μια κατεύθυνση πριν εμείς μπορέσουμε να την καταλάβουμε.
Με διαφορετικά λόγια, το ίδιο ερώτημα εμφανίζεται συχνά και στην ψυχοθεραπεία. Οι άνθρωποι έρχονται για μια σχέση που προβληματίζει, μια απώλεια, ένα αδιέξοδο, ένα σύμπτωμα, μια αίσθηση ότι η ζωή τους έχει στενέψει. Κάπου πίσω από το άμεσο αίτημα βρίσκεται συχνά ένα μεγαλύτερο ερώτημα: ποια είναι η ζωή που μου αναλογεί; Τι προσπαθεί να πάρει μορφή μέσα από όλα αυτά;
Η σύνδεση όσων ζούμε με αυτό που σιγά σιγά καλούμαστε να γίνουμε είναι ο προσωπικός μας μύθος.
Αν η ζωή έχει κατεύθυνση
Γεννιόμαστε σε μια συγκεκριμένη εποχή, σε έναν συγκεκριμένο τόπο και σε μια συγκεκριμένη οικογένεια. Έχουμε αυτό το σώμα, αυτή την ιδιοσυγκρασία, αυτές τις ευαισθησίες και αυτούς τους περιορισμούς. Από πολύ νωρίς έχουμε έναν ιδιαίτερο τρόπο να υπάρχουμε στον κόσμο. Κάποια πράγματα μας ελκύουν, άλλα μας απωθούν. Έχουμε τις δικές μας προτιμήσεις, ευαισθησίες και κλίσεις, τον δικό μας τρόπο να αντιλαμβανόμαστε και να σχετιζόμαστε. Το τι προσέχουμε, τι παρατηρούμε και τι θυμόμαστε δεν είναι τυχαίο, είναι αποτέλεσμα μιας ασυνείδητης εκλεκτικότητας, ένδειξη μιας βαθύτερης κατεύθυνσης που είναι παρούσα στη ζωή μας.
Υπάρχουν όνειρα και αναμνήσεις που ξεθωριάζουν και άλλα που μας μένουν για δεκαετίες. Υπάρχουν επίσης προβλήματα που επιστρέφουν. Αλλάζουν οι άνθρωποι, οι τόποι και οι συνθήκες και κάποια βασική εμπειρία επανέρχεται.
Η ψυχολογία έχει μάθει να αναζητά τις αιτίες: την κληρονομικότητα, την παιδική ηλικία, τους πρώτους δεσμούς, το τραύμα, τις κοινωνικές συνθήκες. Όλα αυτά αποτελούν πραγματικές δυνάμεις στη διαμόρφωση μιας ζωής.
Ο Jung πρόσθεσε μια άλλη διάσταση. Η ψυχή, υποστήριξε, χρειάζεται να ιδωθεί και τελεολογικά. Δίπλα στο «από πού προέρχεται αυτό;» υπάρχει το ερώτημα «πού οδηγεί;» Αυτή η δεύτερη ματιά είναι που με ενδιαφέρει περισσότερο στη δουλειά μου. Η διαφορά είναι τεράστια.
Το παρόν μας διαμορφώνεται όχι μόνο από το παρελθόν αλλά και από το μέλλον μας.
Το βελανίδι υπάρχει πριν από τη βελανιδιά
Ο James Hillman έδωσε αργότερα μια εξαιρετικά δυνατή εικόνα σε αυτή την ιδέα. Στο The Soul’s Code μίλησε για τη θεωρία του «βελανιδιού»: όπως μέσα στο βελανίδι υπάρχει ήδη, ως δυνατότητα, η μορφή της βελανιδιάς, έτσι και μια ανθρώπινη ζωή μπορεί να περιέχει από την αρχή μια ιδιαίτερη δυνατότητα που αναζητά τον τρόπο να πραγματοποιηθεί.
Η εικόνα αυτή αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο κοιτάζουμε την ανάπτυξη.
Συνήθως βλέπουμε το παιδί και αναζητούμε τις εμπειρίες που εξηγούν τον ενήλικο. Μπορούμε όμως συγχρόνως να κοιτάξουμε το ίδιο παιδί —τις ιδιαιτερότητές του, αλλά και τις συνθήκες μέσα στις οποίες μεγαλώνει— και να αναρωτηθούμε τι ρόλο θα παίξουν όλα αυτά σε αυτό που είναι να γίνει. Κάθε παιδί έχει τη δική του ύπαρξη μέσα στον κόσμο. Έλκεται από ορισμένα πράγματα, ενδιαφέρεται για άλλα, παίζει, φαντάζεται και σχετίζεται με τον δικό του τρόπο. Κοιτάζοντας αργότερα προς τα πίσω, αναγνωρίζουμε σε αυτά τα πρώτα χαρακτηριστικά στοιχεία της ζωής που επρόκειτο να πάρει μορφή.
Η δυνατότητα είναι παρούσα πολύ πριν μπορέσουμε να την αναγνωρίσουμε και επηρεάζει ήδη τις επιλογές, τις σχέσεις και την πορεία μας.
Αυτό που επιστρέφει
Η βαθύτερη κατεύθυνση της ζωής μας άλλοτε βρίσκεται σε αρμονία με τη ζωή που έχουμε επιλέξει και άλλοτε συγκρούεται με την εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας και με όσα έχουμε σχεδιάσει, οδηγώντας μας εκεί που συνειδητά δεν είχαμε σκοπό να πάμε.
Το ασυνείδητο μας συνδέει με αυτή την κατεύθυνση μέσα από τα όνειρα, τις πρώιμες αναμνήσεις, τις έλξεις και τις αποστροφές, τις φαντασιώσεις, το σώμα, τις σχέσεις και τις ανατροπές που αλλάζουν την προηγούμενη εικόνα της ζωής μας.
Όταν αρχίσουμε να τοποθετούμε αυτές τις εμπειρίες τη μία δίπλα στην άλλη, διαπιστώνουμε ότι λένε παρόμοια πράγματα με διαφορετικές γλώσσες. Μια ποιότητα που παρουσιάζεται σε ένα όνειρο ή σε μια παιδική ανάμνηση μπορεί αργότερα να τη συναντήσουμε σε έναν άνθρωπο που μας γοητεύει. Η ίδια ποιότητα μπορεί να βρίσκεται μέσα σε μια σύγκρουση ή σε μια πλευρά του εαυτού μας που δυσκολευόμαστε να ζήσουμε. Το περιεχόμενο αλλάζει. Η κατεύθυνση παραμένει.
Το ίδιο συμβαίνει και στις επαναλήψεις στη ζωή. Άλλος σύντροφος, αλλά παρόμοια σύγκρουση. Άλλη εργασία, αλλά το ίδιο αίσθημα εγκλωβισμού. Διαφορετική ηλικία, αλλά μια επιθυμία που εξακολουθεί να επιστρέφει.
Η αιτιολογική ερώτηση είναι απαραίτητη: πώς δημιουργήθηκε αυτό το μοτίβο; Ποια εμπειρία επαναλαμβάνεται; Τι έμαθε αυτός ο άνθρωπος να κάνει για να προσαρμοστεί; Η τελεολογική ερώτηση κοιτάζει προς την άλλη κατεύθυνση:
Τι προσπαθεί να συμβεί μέσα από αυτή την επανάληψη και δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί;
Μια γυναίκα μπορεί, για παράδειγμα, να βρίσκεται επανειλημμένα σε σχέσεις όπου αισθάνεται ότι δεν έχει φωνή. Η διερεύνηση της ιστορίας της μπορεί να μας οδηγήσει στην οικογένεια, στους πρώτους δεσμούς, στο πολιτισμικό πλαίσιο, στις προσαρμογές που χρειάστηκε να κάνει. Η τελεολογική ματιά προσθέτει ένα ακόμη ερώτημα: Ποια είναι η φωνή που προσπαθεί τόσα χρόνια να γεννηθεί;
Το πρόβλημα μπορεί τότε να ιδωθεί ταυτόχρονα ως ίχνος μιας παλιάς ιστορίας και ως το σημείο όπου μια δυνατότητα πιέζει αναζητώντας χώρο.
Το πρόβλημα ως πέρασμα
Αυτό είναι ένα από τα πράγματα που με ενδιαφέρουν περισσότερο στην ψυχοθεραπευτική δουλειά.
Οι άνθρωποι έρχονται στην ψυχοθεραπεία επειδή υποφέρουν, επειδή κάτι στη ζωή τους έχει σταματήσει να λειτουργεί ή χρειάζεται να αλλάξει. Μια σχέση διαλύεται. Ένα επαγγελματικό μονοπάτι έχει χάσει το νόημά του. Ένα συναίσθημα επιμένει. Το σώμα τραβά την προσοχή. Μια ανάγκη που για χρόνια μπορούσε να παραμερίζεται γίνεται όλο και πιο έντονη.
Και πολλές φορές ακριβώς εκεί αρχίζει να διακρίνεται μια νέα δυνατότητα.
Ο άνθρωπος που έχει περάσει τη ζωή του προσαρμοζόμενος συναντά τον θυμό του. Εκείνος που έχει στηρίξει την ταυτότητά του στον έλεγχο συναντά μια κατάσταση που απαιτεί παράδοση. Εκείνος που υπήρξε πάντοτε υπεύθυνος συναντά μια επιθυμία που ανατρέπει την εικόνα που είχε για τον εαυτό του. Κάποιος που έμαθε να είναι αόρατος αρχίζει να χρειάζεται να καταλάβει χώρο.
Από την πλευρά του Εγώ, δηλαδή της συνειδητής μας ταυτότητας, αυτά συχνά βιώνονται ως προβλήματα. Από μια άλλη οπτική, μπορεί να είναι τα σημεία στα οποία η μέχρι τώρα ταυτότητα είναι πολύ μικρή για αυτό που ζητά να πάρει μορφή. Η θεραπευτική εργασία αποκτά τότε μια επιπλέον διάσταση. Μαζί με την αντιμετώπιση της πραγματικής δυσκολίας, δημιουργεί χώρο για αυτό που αναδύεται.
Μέσα από όσα ζούμε, μια βαθύτερη κατεύθυνση αρχίζει να γίνεται ορατή: προς κάτι που χρειάζεται να αισθανθούμε.
Ένα όνειρο που κρατά μια ζωή
Ιδιαίτερη θέση έχουν τα πολύ πρώιμα όνειρα και αναμνήσεις. Όλοι έχουμε παιδικά όνειρα ή αναμνήσεις που μας έχουν μείνει. Ένας άνθρωπος μπορεί να θυμάται ένα όνειρο από τα τέσσερα, τα έξι ή τα οκτώ του χρόνια, ή μια από τις πρώτες εικόνες της ζωής του: ένα δωμάτιο, μια κίνηση, ένα πρόσωπο, μια αίσθηση, μια φαινομενικά ασήμαντη στιγμή.
Ο Arnold Mindell, αναπτύσσοντας περαιτέρω τη γιουνγκιανή εργασία με τα όνειρα και την πρώιμη εμπειρία, έδωσε ιδιαίτερη σημασία στην ιδέα ότι ένα πρώιμο όνειρο ή μια παιδική ανάμνηση μπορεί να περιέχει σε συμπυκνωμένη συμβολική μορφή την κεντρική διεργασία μιας ζωής. Η ιδέα αυτή έχει επηρεάσει βαθιά τον τρόπο με τον οποίο εργάζομαι.
Μια τέτοια εικόνα μπορεί να μας συνοδεύει για χρόνια. Καθώς περνά ο καιρός, μπορούμε να παρατηρούμε πού συναντάμε ξανά την ίδια αίσθηση, την ίδια σύγκρουση, την ίδια ατμόσφαιρα ή την ίδια ποιότητα. Ένα παιδικό όνειρο ή ανάμνηση μπορεί έτσι να λειτουργήσει σαν ένας χάρτης που καταλαβαίνουμε καθώς προχωρούμε.
Η κλήση
Οι μύθοι γνώριζαν αυτή την κίνηση πολύ πριν υπάρξει η ψυχολογία. Ο Joseph Campbell, στο The Hero with a Thousand Faces, περιέγραψε το επαναλαμβανόμενο σχήμα της κλήσης, της δοκιμασίας και της μεταμόρφωσης.
Στη ζωή, η κλήση μπορεί να πάρει απρόσμενες μορφές: έναν έρωτα, μια απώλεια, μια αποτυχία, μια αλλαγή που επιβάλλεται από τις περιστάσεις, μια επιθυμία, ένα πάθος που δεν μπορούμε να ελέγξουμε. Το παλιό χάνει τη δύναμή του και το καινούργιο παραμένει ακόμη ασαφές.
Αυτό αναπόφευκτα περιλαμβάνει δυσκολίες. Θα υπάρξουν στιγμές που θα χρειαστεί να ξεπεράσουμε τα όριά μας, να αντέξουμε την αβεβαιότητα και να κινηθούμε προς εμπειρίες για τις οποίες δεν αισθανόμαστε ακόμη έτοιμοι. Η πραγματοποίηση μιας δυνατότητας απαιτεί και τη διεύρυνση αυτού που μέχρι τότε μπορούσαμε να είμαστε.
Υπάρχει λόγος;
Εδώ φτάνουμε στο σημείο όπου η ψυχολογία αγγίζει ένα μεταφυσικό ερώτημα.
Πιστεύω ότι η συγκεκριμένη ζωή στην οποία γεννιόμαστε έχει σημασία. Ότι υπάρχει μια βαθύτερη οργάνωση που δεν εξαντλείται στην αιτιότητα και ότι ορισμένα γεγονότα αποκτούν το πλήρες νόημά τους μόνο όταν τα δούμε μέσα στην πορεία μιας ολόκληρης ζωής. Αυτή είναι μια θέση που υπερβαίνει όσα μπορεί να αποδείξει η ψυχολογία.
Το νόημα συχνά γίνεται ορατό πολύ αργότερα. Μια συνάντηση που κάποτε φαινόταν τυχαία μπορεί να έχει αλλάξει την πορεία μας. Μια απόφαση που έμοιαζε μικρή μπορεί να μας έχει οδηγήσει, χρόνια αργότερα, σε έναν τόπο που τότε ήταν αδύνατον να προβλέψουμε. Μια κρίση μπορεί να μας έχει φέρει μπροστά σε μια πλευρά μας που περίμενε χρόνια. Ένας δύσκολος άνθρωπος μπορεί να μας έχει αναγκάσει να αναπτυχθούμε προς μια κατεύθυνση. Μια επίμονη εσωτερική δυσφορία μπορεί να μας ωθήσει προς μια αλλαγή. Κοιτάζοντας προς τα πίσω, κάποιες φορές βλέπουμε μια συνοχή που ήταν αόρατη όσο ζούσαμε τα επιμέρους γεγονότα.
Αυτό δεν μας δίνει το δικαίωμα να εξηγούμε στον άλλον γιατί του συνέβη μια απώλεια, μια ασθένεια ή μια τραυματική εμπειρία. Το νόημα μιας ζωής ανήκει στον άνθρωπο που τη ζει και αποκαλύπτεται μέσα στον χρόνο.
Μας επιτρέπει όμως να κρατήσουμε ανοιχτό ένα μεγαλύτερο ερώτημα: αν αυτό που συμβαίνει ανήκει πράγματι στη δική μου διαδρομή, προς τα πού με οδηγεί;
Εξατομίκευση
Ο Jung ονόμασε εξατομίκευση τη διαδικασία μέσα από την οποία γινόμαστε σταδιακά περισσότερο αυτό που είμαστε. Υπάρχει ένα παράδοξο εδώ: προχωρούμε προς κάτι που, κατά έναν τρόπο, υπήρχε ήδη.
Όπως η βελανιδιά χρειάζεται χρόνο για να πάρει τη μορφή της ενώ η δυνατότητά της βρίσκεται ήδη στο βελανίδι, έτσι και πλευρές μιας ανθρώπινης ζωής μπορεί να είναι παρούσες πολύ πριν αποκτήσουν όνομα. Κοιτάζοντας αρκετά πίσω, ορισμένες αποφάσεις, όνειρα, αναμνήσεις, συναντήσεις, κρίσεις και επιθυμίες αρχίζουν να μοιάζουν λιγότερο ασύνδετα. Σχηματίζουν ένα νήμα.
Τι επανέρχεται στη ζωή μου; Τι με ακολουθεί από παιδί; Ποια δυνατότητα ζητά περισσότερο χώρο; Ποια κατεύθυνση φαίνεται να παίρνει η ζωή μου; Και ίσως η σημαντικότερη ερώτηση: τι θέλει η ζωή μου από εμένα;
Εκεί αρχίζουμε να πλησιάζουμε τον προσωπικό μας μύθο: το βαθύτερο νήμα που διατρέχει τη ζωή μας και συνδέει αυτό που είμαστε με αυτό που καλούμαστε να γίνουμε.